基于BODIPY荧光团的NIR-II区J-聚集体的构筑策略与生物光学应用进展
赵堃翔 , 陈亭睿 , 李聿康 , 胡杨疑之 , 赵炳捷 , 党东锋
高等学校化学学报 ›› 2026, Vol. 47 ›› Issue (05) : 167 -178.
基于BODIPY荧光团的NIR-II区J-聚集体的构筑策略与生物光学应用进展
Construction Strategies of BODIPY-based NIR-II J-Aggregates and Their Progress in Bio-optical Applications
近红外二区(NIR-II, 1000~1700 nm)染料因具有更强的组织穿透能力、 更低的光散射以及更弱的组织自发荧光干扰, 已成为活体荧光成像领域的研究热点. 在多种聚集态体系中, J-聚集体通常由染料分子以“头尾相接”或“滑移堆积”的方式有序排列, 导致吸收与发射光谱发生显著红移, 为获得NIR-II发射提供了有效策略. 近年来, 研究者报道了多种氟硼二吡咯亚甲基(BODIPY)衍生物, 可通过分子设计与自组装构筑具有优良光物理性质的NIR-II区J-聚集体, 其核心构筑策略在于通过引入空间位阻、 调控电子效应或构建非共价相互作用网络, 有效阻断骨架间的H-面对面堆积, 进而诱导并稳定高度有序的J-型滑移堆积. 本文综合评述了基于BODIPY的NIR-II J-聚集体在分子设计与合成、 自组装行为与结构调控方面的研究进展, 并总结了其在生物成像、 光热治疗(PTT)、 光动力治疗(PDT)及光诊疗一体化等生物医学应用中的最新进展. 此外, 讨论了该类BODIPY染料目前面临的各种挑战及未来发展机遇.
Near-infrared II(NIR-II, 1000—1700 nm) dyes have emerged as a promising tool for in vivo fluorescence imaging due to their enhanced tissue penetration, reduced light scattering, and minimized autofluorescence interference. In various aggregated systems, J-aggregates typically form through “head-to-tail” or “slip-stack” arrangements of dye molecules, resulting in a pronounced red shift in both absorption and emission spectra, offering an effective strategy for achieving NIR-II emission. Recent studies have introduced a range of borondipyrromethene(BODIPY) derivatives that, through molecular design and self-assembly, form NIR-II J-aggregates with excellent photophysical properties. The core construction strategy lies in effectively blocking H-face-to-face stacking between the backbone by introducing steric hindrance, regulating electronic effects, or constructing non-covalent interaction networks, thereby inducing and stabilizing highly ordered J-type slip stacking. This review provides a comprehensive overview of the progress in the molecular design, synthesis, self-assembly behavior, and structural regulation of BODIPY-based NIR-II J-aggregates. Furthermore, it highlights their recent advancements in biomedical applications, including biological imaging, photothermal therapy(PTT), photodynamic therapy(PDT), and integrated theranostics. The challenges and future perspectives for BODIPY-based NIR-II dyes are also discussed.
| [1] |
Hong G., Antaris A., Dai H., Nat. Biomed Eng., 2017, 1, 0010 |
| [2] |
Xu Y., Li C., Xu R., Zhang N., Wang Z., Jing X., Yang Z., Dang D., Zhang P., Meng L., Chem. Sci., 2020, 11, 8157—8166 |
| [3] |
Xu Y., Zhang J., Wang Z., Zhang P., Zhang Z., Yang Z., Lam J., Kwok R., Meng L., Dang D., Tang B., Biomaterials, 2025, 314, 122847 |
| [4] |
Xiong J., Wu M., Yao L., Chem. Res. Chinese Universities, 2024, 40(5), 887—893 |
| [5] |
Sun Z., Yin P., He S., Zhang K., Pan R., Wang Y., Hao P., Zhou Z., Yang X., Ma L., Tan C., Chem. Res. Chinese Universites, 2025, 41(3), 519—524 |
| [6] |
Hecht M., Würthner F., Acc. Chem. Res., 2021, 54, 642—653 |
| [7] |
Würthner F., Kaiser T., Saha‐Möller C., Angew. Chem. Int. Ed., 2011, 50, 3376—3410 |
| [8] |
Jelley E., Nature, 1936, 138, 1009—1010 |
| [9] |
Scheibe G., Angew. Chem. Int. Ed., 1937, 50, 212—219 |
| [10] |
Feng E., Liu Y., Lv S., Liu D., Huang S., Li Z., Song F., Adv. Funct. Mater., 2022, 32, 2209258 |
| [11] |
Chen W., Cheng C., Cosco E., Ramakrishnan S., Lingg J., Bruns O., Sletten E., J. Am. Chem. Soc., 2019, 141, 12475—12480 |
| [12] |
Zhu S., Tian R., Antaris A., Chen X., Dai H., Adv. Mater., 2019, 31, 1900321 |
| [13] |
Lavis L., Raines R., ACS Chem. Biol., 2008, 3, 142—155 |
| [14] |
Beverina L., Salice P., Eur. J. Org. Chem., 2010, 7, 1207—1225 |
| [15] |
Choi S., Bouffard J., Kim Y., Chem. Sci., 2014, 5, 751—755 |
| [16] |
Loudet A., Burgess K., Chem. Rev., 2007, 107, 4891 |
| [17] |
Chen Z., Lohr A., Saha⁃Möller C., Würthner F., Chem. Soc. Rev., 2009, 38, 564 |
| [18] |
Zhu Y., Wu P., Liu S., Yang J., Wu F., Cao W., Yang Y., Zheng B., Xiong H., Angew. Chem. Int. Ed., 2023, 135(62), e202313166 |
| [19] |
Wang X., Jiang Z., Liang Z., Wang T., Chen Y., Liu Z., Sci. Adv., 2022, 8, eadd5660 |
| [20] |
Tian Y., Yin D., Cheng Q., Dang H., Teng C., Yan L., J. Mater. Chem. B., 2022, 10, 1650 |
| [21] |
Xu R., Shen Q., Zhang P., Wang Z., Xu Y., Meng L., Dang D., Adv. Mater., 2024, 36, 2402434 |
| [22] |
Dang H., Tian Y., Cheng Q., Teng C., Xie K., Yan L., J. Colloid Interface Sci., 2022, 612, 287 |
| [23] |
Su M., Han Q., Yan X., Liu Y., Luo P., Zhai W., Zhang Q., Li L., Li C., ACS Nano., 2021, 15, 5032 |
| [24] |
Shen C., Bialas D., Hecht M., Stepanenko V., Sugiyasu K., Würthner F., Angew. Chem. Int. Ed., 2021, 60, 11949 |
| [25] |
Wang H., Liu J., Pan H., Chen Z., New J. Chem., 2024, 48, 14757 |
| [26] |
Pan H., Huang H., Liu Y., Su J., Ren X., Chen Z., Chem. Mater., 2024, 36, 3745 |
| [27] |
Bao X., Zheng S., Zhang L., Shen A., Zhang G., Liu S., Hu J., Angew. Chem. Int. Ed., 2022, 61, e202207250 |
| [28] |
Dang H., Yin D., Tian Y., Cheng Q., Teng C., Xu Y., Yan L., J. Mater. Chem. B, 2022, 10, 5279 |
| [29] |
Dong L., Shi X., Li H., Liu Z., Teng K., Niu L., Hu Z., Yang Q., ACS Materials Lett., 2024, 6, 3523 |
| [30] |
Li K., Duan X., Jiang Z., Ding D., Chen Y., Zhang G., Liu Z., Nat Commun., 2021, 12, 2376 |
| [31] |
Yu Y., Wang Y., Wu B., Yu Q., Ye J., Chen Y., Qian J., Li Y., Yin S., Small, 2025, 21, 2504607 |
| [32] |
Wu S., Zhang W., Li C., Ni Z., Chen W., Gai L., Tian J., Guo Z., Lu H., Chem. Sci., 2024, 15, 5973 |
| [33] |
Ye C., Zhang S., Zhang D., Shen Y., Wang Z., Wang H., Ren J., Jiang X., Du J., Shang R., Wang G., Chin. Chem. Lett., 2023, 34, 108223 |
| [34] |
Xia J., Li Z., Xie Z., Zheng M., J. Colloid Interface Sci., 2021, 599, 476 |
| [35] |
Li Q., Zhang P., Wang P., Yan C., Wang K., Yang W., Dang D., Cao L., Aggregate, 2025, 6, e676 |
| [36] |
Wang Z., Liu C., Zou X., Chi W., Zhang Y., Luo X., Xu Y., Liu J., Zhao N., Zhang W., Zu M., Yin W., Meng L., Dang D., Small, 2025, 21, 2411643 |
| [37] |
Zhu Y., Wu F., Zheng B., Yang Y., Yang J., Xiong H., Nano Lett., 2024, 24, 8287 |
| [38] |
Wang H., Liu H., Li W., Li S., Zhang J., Zang J., Liu L., Wang P., Chem. Sci., 2024, 15, 11347 |
| [39] |
Chen P., Zhang G., Li J., Ma L., Zhou J., Zhu M., Li S., Wang Z., Chem. Res. Chinese Universities, 2024, 40(2), 293—304 |
| [40] |
Guo X., Sheng W., Pan H., Guo L., Zuo H., Wu Z., Ling S., Jiang X., Chen Z., Jiao L., Hao E., Angew. Chem. Int. Ed., 2024, 63, e202319875 |
| [41] |
Liao M., Huang T., Chin Y., Cheng T., Lin G., ACS Appl. Bio. Mater., 2022, 5, 2819 |
国家自然科学基金(U24A20523;22505193)
中国博士后科学基金(2025M771108)
中央高校基本科研业务费专项资金(xzd012024048)
/
| 〈 |
|
〉 |